کپسول های آتش نشانی بر اساس عامل خاموش کننده به چند نوع مختلف تقسیم می شوند. هر نوع برای کلاس خاصی از آتش طراحی شده و استفاده نادرست از آن می تواند فاجعه بار باشد. و یا حتی خطرات جانی و مالی داشته باشد.
در این مقاله، اشتباهات رایج و مهلک برای هر نوع کپسول به صورت جداگانه و با مثال های واقعی بررسی می شود. هدف، آموزش دقیق و جلوگیری از خطرات است.
اشتباهات رایج استفاده کپسول خاموش کننده آتش نشانی
۱. اشتباهات رایج در استفاده از کپسول پودر خشک (Dry Powder – ABC/BC)
این نوع کپسول خاموش کننده مناسب برای حریق کلاس A، B، C (و گاهی E) می باشد. و در آن عامل خاموش کننده، پودر شیمیایی (مونوآمونیوم فسفات یا سدیم بی کربنات) می باشد.
اشتباهات رایج در استفاده از کپسول پودر خشک :
- استفاده در فضای بسته کوچک
-این نوع کپسول خاموش کننده حاوی پودر خشک با دانه های معلق در هوا است که دید را صفر می کند و تنفس را مختل می کند. از این رو خطرکوری موقت + خفگی بسیار زیاد می باشد. بعنوان مثال فردی که این نوع کپسول را در یک آشپزخانه کوچک استفاده کرده و در نتیجه بیهوش شده بود.
2 . پاشیدن روی آتش روغن داغ ( آتش های کلاس B) و استفاده برای این کلاس آتش، سبب گسترش حریق می شود. پودر، روغن را پخش می کند و آتش را گسترش می دهد. از این رو باید از کپسول فوم یا CO₂ برای خاموش کردن حریق ناشی از روغن داغ استفاده کنید.
3 . تکان ندادن قبل از استفاده نیز یکی از اشتباهات رایج در استفاده از کپسول های پودری می باشد زیرا پودر در طول زمان فشرده می شود. و خطر پاشش ضعیف یا انسداد شلنگ وجود دارد. به همین دلیل باید هر ماه کف کپسول را به زمین بزنید (به آرامی) و کمی آن را تکان دهید.
4 . عدم تمیزکاری پس از استفاده نیز بسیار خطرناک است زیرا پودر خشک شیمیایی استفاده شده در این کپسول ها خورنده است و به فلزات و قطعات الکترونیک آسیب می زند و خطر خرابی دائمی تجهیزات را به همراه دارد.
۲ اشتباهات رایج در استفاده از کپسول CO₂ ( دی اکسید کربن یا گاز کربنیک) :
این نوع کپسول ها مناسب برای حریق های کلاس B، C، E ( حریق الکتریکی) می باشند و عامل خاموش کننده در آن ها گاز CO₂ تحت فشار است.
اشتباهات رایج:
1 . استفاده از کپسول دی اکسید کربن در فضای بسته بسیار خطرناک است زیرا گاز CO₂ فضا را پر کرده و در نتیجه اکسیژن هوا را کاهش می دهد (حتی به زیر ۱۵٪) و خطر خفگی فوری برای افراد حاضر در محل دارد.
– مثال واقعی: استفاده در اتاق سرور که در نتیجه تکنسین بیهوش شد.
2 . نگه داشتن نازل فلزی کپسول های دی اکسید کربن خطرناک است زیرا دمای نازل به منفی ۷۸ درجه می رسد و خطر سوختگی سرمایی (Frostbite) به همراه دارد. در کپسول های خاموش کننده آتش نشانی دی اکسید کربن شما باید دسته عایق را بگیرید.
3 . پاشش دی اکسید کربن روی آتش جامد (کلاس A ) اشتباه می باشد. زیرا گاز CO₂ فقط اکسیژن را قطع می کند، اما زغال داغ باقی می ماند و می تواند دوباره شعله ور شود.
4 . قرار دادن کپسول آتش نشانی دی اکسید کربن در معرض آفتاب بسیار خطرناک است و خطر انفجار کپسول خاموش کننده را به همراه دارد زیرا فشار گاز داخلی بیش از حد افزایش می یابد.
۳. اشتباهات رایج در استفاده از کپسول آب و فوم (AFFF – Aqueous Film Forming Foam)
کپسول آتش نشانی آب و فوم مناسب برای حریق کلاس A، B می باشد و عامل خاموش کننده در آن فوم + آب است.
اشتباهات رایج:
1 . استفاده روی آتش الکتریکی (کلاس E) یا حریق لوازم الکتریکی. زیرا فوم حاوی آب است و هدایت کننده برق می باشد از این رو خطر برق گرفتگی شدید را به همراه دارد.
– مثال واقعی: خاموش کردن سرور در حال سوختن با کپسول آب و فوم سبب شوک الکتریکی به کاربر شده است.
2 . پاشش کپسول آب و فوم به طور مستقیم روی مایع در حال جوش بسیار خطرناک است. فوم باید به دیواره ظرف پاشیده شود تا لایه تشکیل دهد. و اگر مستقیم روی مایع در حال جوش ریخته شود احتمال پخش مایع داغ و انفجار بخار وجود دارد.
3 . استفاده از کپسول اب و فوم در دمای زیر صفر کارایی ندارد زیرا آب داخل فوم یخ می زند و احتمال انسداد کامل شلنگ نازل کپسول وجود دارد.
4 . عدم شستشوی محل پس از استفاده کپسول خاموش کننده آب و فوم نیز خطرناک است زیرا فوم چسبناک است و سطوح را لغزنده می کند. در نتیجه خطر سقوط افراد وجود دارد.
۴ . اشتباهات رایج در استفاده از کپسول آب (Water)
کپسول آب قفط برای خاموش کردن حریق کلاس A مناسب است. و عامل خاموش کننده در آن آب تحت فشار می باشد.
اشتباهات رایج استفاده از این نوع کپسول آتش نشانی:
الف. استفاده روی هر نوع آتش به غیر از حریق ناشی از جامدات ؛ زیرا آب روی روغن، جریان برق، فلز واکنش شدید می دهد. و خطراتی دارد
– استفاده از کپسول آب روی روغن در حال سوخت خطر افزایش حریق و انفجار بخار را دارد زیرا روغن سبکتر از آب بوده و در نتیجه آب نه تنها باعث سرد شدن و خفگی حریق نمی شود ، بلکه تجزیه مولکول های آب به اکسیژن و هیدروژن می تواند به افزایش حریق نیز کمک کند.
– استفاده از کپسول خاموش کننده آب روی سیم های آتش گرفته ی برق و حاوی جریان الکتریسیته می تواند خطر برق گرفتگی داشته باشد.
– استفاده از کپسول آتش نشانی خاموش کننده آب روی فلزات در حال سوختن می تواند خطر انفجار هیدروژن داشته باشد. زیرا دمای فلزات به سرعت افزایش می یابد.
ب. پاشش کپسول آتش نشانی آب از فاصله نزدیک نیز خطرناک است. البته همه انواع کپسول آتش نشانی باید با فاصله از حریق پاشیده شوند و نزدیکی بیش از حد به حریق خطرناک است اما این خطر در کپسول های حاوی آب بیشتر می باشد زیرا فشار آب مواد سوزان را پرتاب می کند و حتی احتمال پاشیدن آب جوش به سمت شما نیز وجود دارد. همچنین خطر گسترش حریق و آتش سوزی را به همراه دارد.
ج. استفاده از کپسول های آتش نشانی آب در محیط سرد زیر 4 درجه سانتی گراد نیز کاربردی ندارد و آب داخل کپسول یخ می زند. هرچند می توانید از کپسول خاموش کننده نوع ضد یخ (Water Mist) استفاده کنید.
۵. اشتباهات رایج در استفاده از کپسول هالون/هالوترون (جایگزین هالون)
این نوع کپسول های خاموش کننده آتش نشانی مناسب برای حریق کلاس B، C، E است. و عامل خاموش کننده استفاده شده در آن نیز گازهای هالوکربنی است.
اشتباهات رایج:
الف. استفاده از کپسول آتش نشانی هالون / هالوترون در فضای بسته بدون تهویه به دلیل وجود گازهای جانبی سمی بسیار خطرناک است و می تواند مسمومیت تنفسی به همراه داشته باشد.
ب. نگهداری طولانی مدت این نوع کپسول ها اشتباه است. به طور کلی استفاده از گاز هالون به دلیل تخریب لایه اوزون و آسیب به محیط زیست سالهاست که ممنوع شده است. و از این رو بهتر است از کپسول های هالوترون استفاده کنید که یک گاز سبز و بدون خطر برای محیط زیست می باشد.
۶. اشتباهات مشترک در استفاده از کپسول های آتش نشانی همه انواع آن
الف. عدم توجه به رنگ کپسول : زیرا معمولا کپسول های آتش نشانی براساس محتویات و نوع کاربری رنگ می شوند.
رنگ کپسول نشان دهنده محتویات آن می باشد و عدم توجه به رنگ و نوشته روی کپسول خطر استفاده از کپسول آتش نشانی اشتباه برای حریق می باشد. اما رنگ های زیر استاندارد هستند:
– قرمز کامل → کپسول آتش نشانی پودری
– قرمز با نوار مشکی → کپسول آتش نشانی دی اکسید کربن CO2
– قرمز با نوار کرم → کپسول آتش نشانی آب و فوم
– قرمز با نوار آبی → کپسول آتش نشانی آب
ب. استفاده از کپسول خالی یا نیمه خالی که فشار مناسبی نخواهد داشت. حتی ۱ ثانیه پاشش و استفاده از کپسول آتش نشانی فشار آن را در دفعات بعدی استفاده کاهش می دهد. از این رو پس از هر بار استفاده کپسول آتش نشانی فوراً به نمایندگی ها و شرکت های خدمات آتش نشانی مراجعه کرده و آن را شارژ کنید.
ج. ترک کردن محل بدون نظارت پس از خاموش کردن حریق زیرا آتش های کلاس A و B می توانند دوباره شعله ور شوند. راه حل این است که ۱۰ دقیقه نظارت داشته باشید و باقیمانده حریق اعم از خاکستر را جمع آوری کرده و محیط را تمیز کنید.
خلاصه اشتباهات رایج و مهلک در کاربرد انواع کپسول آتش نشانی :
- اشتباهات استفاده از کپسول پودری: استفاده در فضای بسته، پاشیدن روی روغن داغ، تکان ندادن قبل از استفاده ، تمیز نکردن پس از استفاده
- 2. اشتباهات استفاده از کپسول آتش نشانی CO₂ : استفاده در فضای بسته، گرفتن کپسول از نازل فلزی، استفاده برای خاموش کردن حریق کلاس A ، نگه داری کپسول دی اکسید کربن در مقابل آفتاب و حرارت.
- اشتباهات استفاده از کپسول آتش نشانی آب و فوم: پاشیدن روی حریق الکتریکی، پاشش مستقیم بر منبع حریق، استفاده در دمای زیر 4 درجه، شستشو نکردن محیط پس از استفاده
- اشتباهات استفاده از کپسول آتش نشانی آب: استفاده بر هر حریق غیر از کلاس A، استفاده از فاصله نزدیک بر روی حریق ، استفاده در محیط سرد زیر 4 درجه
- 5. اشتباهات استفاده از کپسول آتش نشانی هالون: استفاده درفضای بسته، نگهداری طولانی مدت خطرناک بوده وبرای محیط زیست هم مضر است.
توصیه های نهایی جهت استفاده صحیح از کپسول های آتش نشانی
- 1. به برچسب روی کپسول ها توجه کنید و در صورت لزوم هر کپسول را با برچسب کلاس آتش مشخص کنید.
- به صورت دوره ای تمرین عملی با کپسول آموزشی انجام دهید تا آمادگی لازم داشته باشید.
- 3. تمامی انواع کپسول های آتش نشانی باید هر ۶ ماه توسط شرکت معتبر سرویس شود.
- 4. شماره ۱۲۵ را به خاطر داشته باشید. و در مواقع بروز حریق پیش از هر کاری با این شماره تماس بگیرید.
جمع بندی اشتباهات رایج استفاده کپسول خاموش کننده آتش نشانی
استفاده از کپسول اشتباه مانند ریختن بنزین روی آتش است. آگاهی از نوع کپسول و کلاس آتش، تمرین منظم و نگهداری صحیح سه رکن اصلی ایمنی هستند.
یک ثانیه اشتباه = یک عمر پشیمانی
منابع الهام: استانداردهای NFPA 10، BS EN 3، دستورالعمل های سازمان آتش نشانی ایران
